Wprowadzenie zasady pisowni spółgłosek miękkich na przykładzie spółgłoski ś/si -rozwiązania metodyczne

Pisanie poprawne pod względem ortograficznym jest niezwykle trudne, zwłaszcza kiedy to uczniowie rozpoczynają swoją edukacyjną przygodę. Ortografia jest ściśle powiązana ze słowem pisanym. Jak zauważa E. Polański, A. Jakubowicz, F. Dyka trudności wynikające z  poprawnym pod względem ortograficznym zapisem wyrazów powstają na skutek rozbieżności pomiędzy językiem mówionym a pisanym. Tak jest również w przypadku spółgłosek miękkich, których umiejętność poprawnego zapisu sprawia uczniom sporo trudności. Spółgłoski te poznają uczniowie w kl. 1 podczas nauki czytania i pisania. By posiąść umiejętność poprawnego ich zapisu ważne jest by uczniowie znali praktyczne pojęcia głoski i litery, rozpoznawali samogłoski i spółgłoski (dźwięczne, bezdźwięczne, twarde, miękkie) tworzyli wyrazy z sylab, dzielili wyrazy na sylaby.

Ortografia polska oparta jest o 4 zasady (fonetyczną, morfologiczną, historyczna i konwencjonalną. Na tej ostatniej oparta jest pisownia spółgłosek miękkich. Stąd też ważne jest by wprowadzając spółgłoski miękkie pamiętać aby podejmowane działania angażowały percepcję słuchową, wzrokową oraz ruchową, pamięć oraz orientację czasowo-przestrzenną. By nasze uczennice/ uczniowie dobrze zrozumieli regułę piswoni spółgłosek miękkich, ważne jest przemyślane, metodyczne podejście do tego aspektu. Poniżej przedstawiam propozycję zajęć dotyczącą wprowadzenia zasady pisowni spółgłosek miękkich  na przykładzie spółgłosek ś/si.

Zestaw wyrazów pomocniczych przy wprowadzeniu spółgłoski miękkiej ś/si:

-ś: w nagłosie: środa, ślub, śruba, ślimak, środek; w wygłosie: tatuś, Antoś, łoś, ryś; w śródgłosie: maślak, Zośka, kwaśny,

-si: w nagłosie: siano, siodło, siostra, siatka, sitko; w śródgłosie: Zosia, księga, osioł, kosiarka;

Ważne by wyrazy te były pozbawione innych zmiękczeń.

Zmiękczenia ś, si eksponujemy na dużych kartonikach (zał.1). 

Praca przebiega w następujących etapach:

1. Uczniowie podzieleni są na losowo dobrane 3-osobowe zespoły. W tym celu należy przygotować  tyle losów ile jest uczennic/uczniów. Na każdym z nich należy napisać cyfrę. Każda musi powtarzać się trzykrotnie. Uczniowie ciągną losy, szukają osób, które mają taką samą cyfrę. W ten sposób tworzą się zespoły. Każdy zespół otrzymuje zestaw wymieszanych wyrazów z ś, si (zał.2). Informujemy, że są 2 rodzaje zapisu spółgłoski miękkiej- przez kreskę nad s (pokazujemy) oraz przez i (pokazujemy). Zadanie uczniów polega na uporządkowaniu wyrazów i ułożenie ich odpowiednio, w zależności od ich zapisu- pod kartonikiem z ś lub si (zał.3).

2. Na dywanie nauczyciel kładzie dwa oddalone od siebie kartoniki z ś, si (zał.1).

Nauczyciel pokazuje kartonik z danym wyrazem (z zestawu tych, które otrzymali uczniowie, jednak dla lepszej widoczności powiększoną czcionką- zał.4.1-4.10). Uczniowie stają odpowiednio przy kartoniku rozłożonym na dywanie ś- jeśli w wyrazie występuje  spółgłoska zmiękczona znakiem diakrytycznym, przy si- jeśli spółgłoska zmiękczona jest przez i.

3.Każdy z uczniów zapisuje w zeszycie ( w kolumnie) wyrazy z ś. Przy czym ś zapisuje w tych wyrazach na czerwono.

4. Uczniowie w grupach dobierają układy graficzno-przestrzenne danych wyrazów z ś. Okienko dla ś jest zakolorowane na czerwono. Ilość okienek odpowiada ilości liter w danym wyrazie (zał.5). Sprawdzamy poprawność wykonania tego ćwiczenia.

5. Uczniowie pozostawiają układy graficzne poprzednio układanych wyrazów (zał.6).

6.Nauczyciel wypowiada dowolny wyraz a uczniowie wskazują ich układ graficzny.

7. Następnie uczniowie układają wyrazy w 3 kolumnach w zależności od tego, z ilu sylab się dany wyraz składa:

Wyrazy 1-sylabowe         Wyrazy 2-sylabowe      Wyrazy 3-sylabowe(zał.7)

8. Podobne ćwiczenie wykonujemy w wersji słuchowej.

I wersja: (do wyboru)

Na dywanie układamy napisy: 

Wyrazy 1-sylabowe                 Wyrazy 2-sylabowe         Wyrazy 3-sylabowe (zał.8)

W zależności od wypowiadanego przez nas słowa uczniowie stają w odpowiednim miejscu.

II wersja:

W zależności od wypowiadanego przez nas słowa uczniowie stają w odpowiednim miejscu:

a)    w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe- uczniowie robią 1 podskok

b)    w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe- uczniowie robią 2 podskoki

c)     w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe- uczniowie robią 3 podskoki

9. Uczniowie w zespołach dzielą wyrazy w zależności od miejsca występowania w nim ś (nagłos/wygłos/śródgłos-zał.9).

Uczniowie pracują w dalszej części indywidualnie.

10. Każdy otrzymuje układy graficzne wyrazów, w których okienka czerwone oznaczają spółgłoskę ś. Uczniowie spośród wyrazów mają za zadanie znaleźć właściwy układ dla danego wyrazu i uzupełnić je brakującymi literami (zał.10). Spółgłoskę ś wpisują na czerwono. Po wykonaniu zadania uczniowie sprawdzają w swoich zespołach poprawność wykonania zadania. Robi to także nauczyciel odnosząc się do każdej z grup by podsumowali poprawność wykonania.

11. Podobnie ćwiczenie jak poprzednio, jednak nauczyciel przypina do tablicy/lub rozkłada na dywanie same układy graficzne wyrazów. Następnie wypowiada dany wyraz a uczniowie wskazują dany układ graficzny dla usłyszanego wyrazu. (zał.11-11.1).

12. Uczniowie ponownie łączą się w te same co poprzednio zespoły. Otrzymują teraz wyrazy z si i w grupach dobierają układy graficzno-przestrzenne tych wyrazów. Ilość okienek odpowiada ilości liter w danym wyrazie. Okienko dla si jest szersze i pokolorowane na zielono (zał.12). W ćwiczeniu tym zwracamy uwagę na zielone okienka i ich szerokość. Pytamy uczniów dlaczego według nich okienka te są szersze ( spółgłoska zmiękczona przez i). Przypominamy w podsumowaniu, że są 2 zapisy spółgłoski miękkiej-przez kreskę nad s (pokazujemy) oraz przez i (pokazujemy). Sprawdzamy poprawność wykonania tego ćwiczenia.

13. Nauczyciel mocuje na tablicy układy graficzne tych wyrazów z si. Wypowiada wyraz a uczniowie wskazują, który układ graficzny mu odpowiada (zał.13).

14. Uczniowie w zespołach dzielą wyrazy w zależności od miejsca występowania w nim si (nagłos/wygłos/śródgłos-zał.14).

15. Uczniowie stoją w rozsypce. Nauczyciel wypowiada wyraz z si (spośród materiału wyrazowego) a uczniowie dzielą dany wyraz na sylaby. Jeśli:

a)jest to wyraz 1-sylabowy- stają w szerokim rozkroku

b)jest to wyraz 2-sylabowy- siadają w siadzie skrzyżnym

c) jest to wyraz 3-sylabowy- stają na jednej nodze

Aktywności te mogą być inne, ustalone z grupą. Ważne by zapisać je na tablicy, by były dla wszystkich widoczne.

16. Uczniowie siedzą w kole. Nauczyciel rozdaje uczniom losowo sylaby, z których można ułożyć wyrazy z ś/si (zał.15-16). Następnie nauczyciel mówi wyraz ze spółgłoską miękką. Uczniowie, którzy mają daną sylabę w wyrazie wykładają ją na środek i tworzą wyraz. Układają je odpowiednio w 2 kolumnach w zależności od rodzaju zmiękczenia spółgłoski.

Należy zwrócić uwagę uczniów na fakt, że są wyrazy jednosylabowe.

17. Prosimy uczniów by przyjrzeli się kolumnie z wyrazami z ś i zastanowili się co występuje po spółgłosce miękkiej zmiękczonej przez kreskę (ś). Uczniowie odpowiadają na pytanie, a my zapisujemy odpowiedzi uczniów na tablicy (konkretne spółgłoski). Następnie pytamy jak możemy je wspólnie nazwać. Uczniowie mówią, że to są spółgłoski. To samo ćwiczenie dotyczy si. Nauczyciel zapisuje odpowiedzi uczniów na tablicy (konkretne samogłoski). Następnie pytamy jak można je wspólnie nazwać. Uczniowie mówią, że są to samogłoski.

18. Uczniowie (jeśli zachodzi konieczność z pomocą nauczyciela) formułują zasadę pisowni spółgłosek miękkich:  Spółgłoskę (s) zmiękczamy przez kreskę jeśli występuje ona przed spółgłoską. Spółgłoskę (s) zmiękczamy przez i jeśli występuje ona przed samogłoską.

19. Pokazujemy uczniom plakat ortograficzny, który na kilka dni zawieszamy na tablicy głównej. Po kilku dniach wspólnie z uczniami zawieszamy do tablicy na ścianie bocznej. Każdorazowo wykonując ćwiczenia utrwalające ze spółgłoską miękką ś/si plakat ortograficzny zawieszamy na tablicy głównej. Po poznaniu wszystkich spółgłosek miękkich formułujemy ogólną zasadę pisowni spółgłosek miękkich i zamieniamy plakaty ortograficzne (zał.17-18)

20. Tworzymy 2 koła ze skakanek/liny. Należy je oznaczyć odpowiednio spółgłoskami miękkimi ś/si (zał.1). Nauczyciel wypowiada wyraz a uczniowie z ś lub si a uczniowie wbiegają do odpowiedniej pętli. Następnie nauczyciel pokazuje wyraz i wspólnie sprawdzają poprawność wykonania zadania przypominając zasadę. Pojawią się tu na sam konie inne wyrazy w zestawieniach: Zośka-Zosia, Maryśka-Marysia, Tośka-Tosia.

21. Uczniowie siedzą w półkolu. Zestawiamy ze sobą powyższe imiona i wspólnie  z uczniami analizujemy ich pisownię (zał.19).

W dalszej części tego typu ćwiczeń należy przećwiczyć:

1) pisownię wyrazów z kolejną nowo poznaną spółgłoską miękką. Należy pamiętać, by występowała w tych wyrazach jedna spółgłoska miękka np. ć-ci; propozycje wyrazów:

-ć: w nagłosie: ćma; w wygłosie: nić, pleć;

-ci: w nagłosie: ciasno, ciemno, ciasto; w śródgłosie: pociąg, bocian, kocioł;  

2) wdrożyć ćwiczenia różnicowania 2 spółgłosek miękkich, w zależności od tego jakie zostały już wprowadzone, np. ś/si/ć/ci.

3) analogicznie postępujemy z kolejnymi spółgłoskami miękkimi.

4) Kiedy już uczniowie poznają wszystkie spółgłoski miękkie, należy wykonać serię ćwiczeń w których spółgłoski miękkie będą znajdowały się na końcu wyrazu. Także i w tym przypadku należy pamiętać by angażowały percepcję słuchową, wzrokową oraz ruchową, pamięć oraz orientację czasowo-przestrzenną.

5) Następnie rozpoczynamy cykl ćwiczeń w celu utrwalenia pisowni spółgłosek miękkich także na nowym materiale wyrazowym, w końcowej części także w oparciu o wyrazy, które zawierają podwójne spółgłoski miękkie.

Wszystkie załączniki do przeprowadzenia zajęć znajdują się TUTAJ

Bibliografia:

P Polański, E., Jakubowicz, A., & Dyka, F. (1996). Ortografia i interpunkcja w nauczaniu początkowym. Przewodnik metodyczny dla nauczyciela. Wydawnictwo JUKA.

   Zakrzewska, B. (1992). Ćwiczenia w zakresie głosek miękkich jedno- i dwuliterowych. Życie Szkoły, 2, 21-27.