Pisanie poprawne pod względem ortograficznym jest niezwykle trudne, zwłaszcza kiedy to uczniowie rozpoczynają swoją edukacyjną przygodę. Ortografia jest ściśle powiązana ze słowem pisanym. Jak zauważa E. Polański, A. Jakubowicz, F. Dyka trudności wynikające z poprawnym pod względem ortograficznym zapisem
wyrazów powstają na skutek rozbieżności pomiędzy językiem mówionym a pisanym. Tak jest również w przypadku spółgłosek miękkich, których umiejętność poprawnego zapisu sprawia uczniom sporo trudności. Spółgłoski te poznają uczniowie w kl. 1 podczas nauki czytania i pisania. By posiąść umiejętność poprawnego ich zapisu ważne jest by uczniowie znali praktyczne pojęcia
głoski i litery, rozpoznawali samogłoski i spółgłoski (dźwięczne, bezdźwięczne,
twarde, miękkie) tworzyli wyrazy z sylab, dzielili wyrazy na sylaby.
.png)
Ortografia polska oparta jest o 4 zasady (fonetyczną, morfologiczną, historyczna i konwencjonalną. Na tej ostatniej oparta jest pisownia spółgłosek miękkich. Stąd też ważne jest by wprowadzając
spółgłoski miękkie pamiętać aby podejmowane działania angażowały percepcję
słuchową, wzrokową oraz ruchową, pamięć oraz orientację czasowo-przestrzenną. By nasze uczennice/ uczniowie dobrze zrozumieli regułę piswoni spółgłosek miękkich, ważne jest przemyślane, metodyczne podejście do tego aspektu. Poniżej przedstawiam propozycję zajęć dotyczącą wprowadzenia zasady pisowni
spółgłosek miękkich na przykładzie
spółgłosek ś/si.
Zestaw wyrazów pomocniczych
przy wprowadzeniu spółgłoski miękkiej ś/si:
-ś: w
nagłosie: środa, ślub, śruba,
ślimak, środek; w wygłosie: tatuś,
Antoś, łoś, ryś; w śródgłosie: maślak,
Zośka, kwaśny,
-si: w
nagłosie: siano, siodło, siostra,
siatka, sitko; w śródgłosie: Zosia,
księga, osioł, kosiarka;
Ważne by wyrazy te były
pozbawione innych zmiękczeń.
Zmiękczenia ś, si eksponujemy na dużych kartonikach
(zał.1).
Praca przebiega w
następujących etapach:
1. Uczniowie podzieleni są na
losowo dobrane 3-osobowe zespoły. W tym celu należy przygotować tyle losów ile jest uczennic/uczniów. Na
każdym z nich należy napisać cyfrę. Każda musi powtarzać się trzykrotnie.
Uczniowie ciągną losy, szukają osób, które mają taką samą cyfrę. W ten sposób
tworzą się zespoły. Każdy zespół otrzymuje zestaw wymieszanych wyrazów z ś, si (zał.2). Informujemy, że są 2 rodzaje zapisu spółgłoski miękkiej- przez
kreskę nad s (pokazujemy) oraz przez i (pokazujemy). Zadanie uczniów polega
na uporządkowaniu wyrazów i ułożenie ich odpowiednio, w zależności od ich
zapisu- pod kartonikiem z ś lub si (zał.3).
2. Na dywanie nauczyciel
kładzie dwa oddalone od siebie kartoniki z ś,
si (zał.1).
Nauczyciel pokazuje kartonik z
danym wyrazem (z zestawu tych, które otrzymali uczniowie, jednak dla lepszej
widoczności powiększoną czcionką- zał.4.1-4.10). Uczniowie stają odpowiednio przy
kartoniku rozłożonym na dywanie ś- jeśli
w wyrazie występuje spółgłoska
zmiękczona znakiem diakrytycznym, przy
si- jeśli spółgłoska zmiękczona jest przez i.
3.Każdy z uczniów zapisuje w
zeszycie ( w kolumnie) wyrazy z ś. Przy
czym ś zapisuje w tych wyrazach na
czerwono.
4. Uczniowie w grupach
dobierają układy graficzno-przestrzenne danych wyrazów z ś. Okienko dla ś jest
zakolorowane na czerwono. Ilość okienek odpowiada ilości liter w danym wyrazie
(zał.5). Sprawdzamy poprawność wykonania tego ćwiczenia.
5. Uczniowie pozostawiają układy
graficzne poprzednio układanych wyrazów (zał.6).
6.Nauczyciel wypowiada dowolny
wyraz a uczniowie wskazują ich układ graficzny.
7. Następnie uczniowie
układają wyrazy w 3 kolumnach w zależności od tego, z ilu sylab się dany wyraz
składa:
Wyrazy 1-sylabowe Wyrazy 2-sylabowe Wyrazy 3-sylabowe(zał.7)
8. Podobne ćwiczenie
wykonujemy w wersji słuchowej.
I wersja: (do wyboru)
Na dywanie układamy
napisy:
Wyrazy 1-sylabowe Wyrazy 2-sylabowe Wyrazy 3-sylabowe (zał.8)
W zależności od wypowiadanego
przez nas słowa uczniowie stają w odpowiednim miejscu.
II wersja:
W zależności od wypowiadanego
przez nas słowa uczniowie stają w odpowiednim miejscu:
a)
w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe-
uczniowie robią 1 podskok
b)
w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe-
uczniowie robią 2 podskoki
c)
w przypadku wyrazów, które są jednosylabowe-
uczniowie robią 3 podskoki
9. Uczniowie w zespołach
dzielą wyrazy w zależności od miejsca występowania w nim ś (nagłos/wygłos/śródgłos-zał.9).
Uczniowie pracują w dalszej
części indywidualnie.
10. Każdy otrzymuje układy
graficzne wyrazów, w których okienka czerwone oznaczają spółgłoskę ś. Uczniowie spośród wyrazów mają za zadanie znaleźć właściwy układ dla danego wyrazu i
uzupełnić je brakującymi literami (zał.10). Spółgłoskę ś wpisują na czerwono. Po wykonaniu zadania uczniowie sprawdzają w
swoich zespołach poprawność wykonania zadania. Robi to także nauczyciel
odnosząc się do każdej z grup by podsumowali poprawność wykonania.
11. Podobnie ćwiczenie jak
poprzednio, jednak nauczyciel przypina do tablicy/lub rozkłada na dywanie same
układy graficzne wyrazów. Następnie wypowiada dany wyraz a uczniowie wskazują
dany układ graficzny dla usłyszanego wyrazu. (zał.11-11.1).
12. Uczniowie ponownie łączą
się w te same co poprzednio zespoły. Otrzymują teraz wyrazy z si i w grupach dobierają układy
graficzno-przestrzenne tych wyrazów. Ilość
okienek odpowiada ilości liter w danym wyrazie. Okienko dla si jest szersze i pokolorowane na
zielono (zał.12). W ćwiczeniu tym zwracamy uwagę na zielone okienka i ich
szerokość. Pytamy uczniów dlaczego według nich okienka te są szersze (
spółgłoska zmiękczona przez i). Przypominamy
w podsumowaniu, że są 2 zapisy spółgłoski miękkiej-przez kreskę nad s (pokazujemy) oraz przez i (pokazujemy). Sprawdzamy poprawność
wykonania tego ćwiczenia.
13. Nauczyciel mocuje na
tablicy układy graficzne tych wyrazów z si.
Wypowiada wyraz a uczniowie wskazują, który układ graficzny mu odpowiada
(zał.13).
14. Uczniowie w zespołach
dzielą wyrazy w zależności od miejsca występowania w nim si (nagłos/wygłos/śródgłos-zał.14).
15. Uczniowie stoją w
rozsypce. Nauczyciel wypowiada wyraz z si
(spośród materiału wyrazowego) a uczniowie dzielą dany wyraz na sylaby.
Jeśli:
a)jest to wyraz 1-sylabowy-
stają w szerokim rozkroku
b)jest to wyraz 2-sylabowy-
siadają w siadzie skrzyżnym
c) jest to wyraz 3-sylabowy-
stają na jednej nodze
Aktywności
te mogą być inne, ustalone z grupą. Ważne by zapisać je na tablicy, by były dla
wszystkich widoczne.
16. Uczniowie siedzą w kole.
Nauczyciel rozdaje uczniom losowo sylaby, z których można ułożyć wyrazy z ś/si (zał.15-16). Następnie nauczyciel
mówi wyraz ze spółgłoską miękką. Uczniowie, którzy mają daną sylabę w wyrazie
wykładają ją na środek i tworzą wyraz. Układają je odpowiednio w 2 kolumnach w
zależności od rodzaju zmiękczenia spółgłoski.
Należy
zwrócić uwagę uczniów na fakt, że są wyrazy jednosylabowe.
17. Prosimy uczniów by
przyjrzeli się kolumnie z wyrazami z ś i
zastanowili się co występuje po spółgłosce miękkiej zmiękczonej przez kreskę (ś). Uczniowie odpowiadają na pytanie, a
my zapisujemy odpowiedzi uczniów na tablicy (konkretne spółgłoski). Następnie
pytamy jak możemy je wspólnie nazwać. Uczniowie mówią, że to są spółgłoski. To
samo ćwiczenie dotyczy si. Nauczyciel
zapisuje odpowiedzi uczniów na tablicy (konkretne samogłoski). Następnie pytamy
jak można je wspólnie nazwać. Uczniowie mówią, że są to samogłoski.
18. Uczniowie (jeśli zachodzi
konieczność z pomocą nauczyciela) formułują zasadę pisowni spółgłosek
miękkich: Spółgłoskę (s) zmiękczamy
przez kreskę jeśli występuje ona przed spółgłoską. Spółgłoskę (s) zmiękczamy
przez i jeśli występuje ona przed
samogłoską.
19. Pokazujemy uczniom plakat
ortograficzny, który na kilka dni zawieszamy na tablicy głównej. Po kilku
dniach wspólnie z uczniami zawieszamy do tablicy na ścianie bocznej.
Każdorazowo wykonując ćwiczenia utrwalające ze spółgłoską miękką ś/si plakat ortograficzny zawieszamy na
tablicy głównej. Po poznaniu wszystkich spółgłosek miękkich formułujemy ogólną
zasadę pisowni spółgłosek miękkich i zamieniamy plakaty ortograficzne
(zał.17-18)
20. Tworzymy 2 koła ze
skakanek/liny. Należy je oznaczyć odpowiednio spółgłoskami miękkimi ś/si (zał.1). Nauczyciel wypowiada wyraz
a uczniowie z ś lub si a uczniowie wbiegają do odpowiedniej
pętli. Następnie nauczyciel pokazuje wyraz i wspólnie sprawdzają poprawność
wykonania zadania przypominając zasadę. Pojawią się tu na sam konie inne wyrazy
w zestawieniach: Zośka-Zosia, Maryśka-Marysia, Tośka-Tosia.
21. Uczniowie siedzą w
półkolu. Zestawiamy ze sobą powyższe imiona i wspólnie z uczniami analizujemy ich pisownię (zał.19).
W
dalszej części tego typu ćwiczeń należy przećwiczyć:
1)
pisownię wyrazów z kolejną nowo poznaną spółgłoską miękką. Należy pamiętać, by
występowała w tych wyrazach jedna spółgłoska miękka np. ć-ci; propozycje
wyrazów:
-ć: w nagłosie: ćma; w wygłosie: nić, pleć;
-ci: w nagłosie: ciasno, ciemno, ciasto; w śródgłosie: pociąg, bocian, kocioł;
2)
wdrożyć ćwiczenia różnicowania 2 spółgłosek miękkich, w zależności od tego
jakie zostały już wprowadzone, np. ś/si/ć/ci.
3)
analogicznie postępujemy z kolejnymi spółgłoskami miękkimi.
4)
Kiedy już uczniowie poznają wszystkie spółgłoski miękkie, należy wykonać serię
ćwiczeń w których spółgłoski miękkie będą znajdowały się na końcu wyrazu. Także
i w tym przypadku należy pamiętać by angażowały percepcję słuchową, wzrokową
oraz ruchową, pamięć oraz orientację czasowo-przestrzenną.
5)
Następnie rozpoczynamy cykl ćwiczeń w celu utrwalenia pisowni spółgłosek miękkich
także na nowym materiale wyrazowym, w końcowej części także w oparciu o wyrazy,
które zawierają podwójne spółgłoski miękkie.
Wszystkie załączniki do przeprowadzenia zajęć znajdują się TUTAJ
Bibliografia:
P Polański, E.,
Jakubowicz, A., & Dyka, F. (1996). Ortografia i interpunkcja w nauczaniu początkowym. Przewodnik metodyczny dla nauczyciela. Wydawnictwo JUKA.
Zakrzewska, B. (1992).
Ćwiczenia w zakresie głosek miękkich jedno- i dwuliterowych. Życie Szkoły,
2, 21-27.
.png)
.png)
