Opis jest jedną z tych form wypowiedzi, którą poznają uczniowie na I etapie edukacji. Opis dotyczy zarówno przedmiotów ożywionych, jak i nieożywionych. Jego istotą jest pokazanie zgodnie z rzeczywistością charakterystycznych cech tego co opisujemy.
Opis a opowiadanie
Z
uwagi na złożoność tej formy wypowiedzi, uczniowie poznają ją po wcześniejszym
zapoznaniu się z opowiadaniem, nie zaś odwrotnie. Opis znacznie różni się od
opowiadania. Ma charakter statyczny,
bowiem miejsce i czas nie ulegają w nim zmianie. Stąd też nagromadzenie w
opisie czasowników oznaczających stan i niezmienność, np. ma, jest, znajduje się, wygląda… W większości są one zastosowane w czasie teraźniejszym. Opowiadanie
natomiast poprzez występujący w nim ciąg powiązanych ze sobą w czasie zdarzeń
ma charakter dynamiczny. Opis może
stanowić część opowiadania- kiedy to głównym jego bohaterem jest postać.
Może też być częścią ogłoszenia. Elementy opisu znajdą się w nim wtedy, kiedy
osoba coś zgubi i pisze w ogłoszeniu jak dany przedmiot wyglądał. Robi to w celu szybszego odnalezienia zguby i
uniknięcia dodatkowych nieporozumień.
a)ujmuje najistotniejsze cechy opisywanego
przedmiotu- najczęściej jest to barwa, kształt, wielkość, materiał z
jakiego został wykonany, rzadziej jest to smak i zapach; nie ma tu jednak
jednolitego wzorca który wskazywałby na jakie cechy należy zwrócić w opisie
uwagę, ponieważ wszystko uzależnione jest od opisywanego przedmiotu;
b)określa stosunki przestrzenne- stąd też wiele jest w nim przyimków typu: pod, nad, dookoła, wzdłuż. Informują one, w jakim miejscu coś się znajduje.
W opisie ważną rolę odgrywają przymiotniki, w opowiadaniu zaś najistotniejsze są czasowniki.
Różnicę pomiędzy opisem a opowiadaniem powinien dostrzec w pierwszej kolejności nauczyciel i to on powinien pokazać ją uczniom (zał. 1).
Samo podawanie definicji niewiele wyjaśni, dlatego warto pokazać to uczniom na konkretnym przykładzie w sposób następujący:
1. 1)Uczniowie
wcześniej układają opowiadanie na podstawie historyjki obrazkowej.
2. 2)Wybieramy
z tej historyjki konkretny element. Ważne by był charakterystyczny i łatwy do
opisania.
3. 3)Prosimy
uczniów by opisali jak ten przedmiot wygląda. Ważne jest tu właściwe użycie
słów przez nauczyciela: opisz zamiast opowiedz. To drugie sformułowanie
zarezerwowane jest dla opowiadania.
4. 4)W
dalszej części możemy też poprosić uczniów by w gotowych opowiadaniach lub tych
napisanych przez siebie spróbowali odszukać fragmentów, które opowiadają o
czymś i fragmentów opisujących. W ten sposób sformułujemy prostą definicję
opisu i opowiadania:
Opowiadanie- to taka wypowiedź ustna lub/i pisemna, w której
o czymś mówimy lub/i piszemy. Warto zwrócić też uwagę, że opowiadanie jest
znacznie dłuższe a zdania są w nim bardziej rozbudowane (zdania złożone).
Więcej na temat pisania
opowiadań znajduje się TUTAJ
Opis- to taka wypowiedź ustna lub/i pisemna, w której mówimy lub/i piszemy o cechach jakiegoś przedmiotu. W opisie zdania są mniej rozbudowane (przeważają zdania pojedyncze).
Cechy składowe opisu:
W przypadku pisania opowiadania można wyróżnić jego 3 stałe elementy: wstęp, rozwinięcie, zakończenie. W przypadku opisu sprawa nie jest tak prosta i oczywista. Wszystko bowiem zależy od opisywanego przedmiotu. Trudno w opisie ująć wszystkie cechy, jednak do tych najczęściej opisywanych należy wielkość, barwa, kształt, części składowe, ciężar, niekiedy zapach i smak, materiał wykonania, użyteczność. Nie wszystkie cechy zawsze da się ująć, dlatego np. opis zwierzęcia nie będzie uwzględniał materiału z jakiego zostało ono wykonane, bo ta cecha została zarezerwowana do opisu przedmiotu.
Tematyka
i dobór przedmiotów opisu
Podobnie
jak i w przypadku opowiadania, tematyka
opisów powinna być związana z tym co bliskie dziecku. Jeśli jest z czymś
emocjonalnie związane- uczy się chętniej i efektywniej. Stąd też więcej
przyjemności sprawi mu opis przyniesionego z ogródka wiosennego kwiatka, czy
też własnego jabłka aniżeli opis kwiatka znajdującego się na korytarzu
szkolnym.
O wiele bardziej proste
są opisy pojedynczych przedmiotów na podstawie bezpośredniej obserwacji. Stąd też takie właśnie
powinny towarzyszyć uczniom edukacji wczesnoszkolnej.
Pracę nad opisem rozpoczynamy od przedmiotów prostych, których cechy można z łatwością dostrzec, np. piórnik, ołówek, książka. Jeśli natomiast obiekt jest bardziej złożony, np. drzewo, ważne by skupić się na jego elemencie składniowym. Jeśli zdecydujemy się na opis całego drzewa, wówczas będzie miał on charakter bardziej ogólny.
Warto również stosować opisy porównawcze dwóch przedmiotów o łatwo dostrzegalnych cechach wspólnych i różniących. Dzięki temu łatwiej dostrzec w nich poszczególne elementy na zasadzie kontrastu. Przykładem opisu porównawczego może być opis róży i goździka, jabłka i gruszki, psa i wilka, psa i kota, marchewki i buraka, buraka i rzodkiewki.
Aktywności uczniów przygotowujące do pisania opisu
Redagowanie
opisu, podobnie jak inne dłuższe formy wypowiedzi, zarezerwowane jest na pracę
w klasie 2 i 3, jednak samo przygotowanie uczniów do tej formy wypowiedzi, zaczyna
się dużo wcześniej- w okresie przedszkolnym i jest kontynuowane w klasie 1. By
uczniowie zrozumieli strukturę pisania opisu i potrafili je samodzielnie
redagować, potrzeba wielu różnorodnych, atrakcyjnych ćwiczeń w tym zakresie.
Zanim jednak przystąpimy do redagowania opisu, niezbędne są ćwiczenia przygotowawcze, które rozpoczynają się na
etapie przedszkolnym. Wymaga to od nauczyciela zarówno wiedzy merytorycznej,
jak i metodycznej.
Opis jest formą
wypowiedzi wymagającą obserwacji, w wyniku której
należy dostrzec cechy charakterystyczne danego przedmiotu/ obiektu. Należą do
nich m.in. barwa, kształt, wielkość, w przypadku przedmiotów materiał
jego wykonania, czasem smak, zapach. Dzieci/ uczniowie w wieku przedszkolnym
oraz wczesnoszkolnym nie mają umiejętności dokonywania wnikliwej obserwacji,
stąd też rolą nauczyciela jest
ukierunkować ich na to spostrzeganie. Ważne jest przy tym:
a)analizowanie- polegające na dostrzeganiu
elementów składniowych przedmiotu/obiektu obserwacji,
b)syntezowanie- dotyczącego postrzegania przedmiotu/obiektu jako całości.
Dlatego tak ważną rolę odgrywa tu nauczyciel, który powinien:
a)ukierunkować uczniów na obserwację danego przedmiotu,
b)poinformować na co dzieci/ uczniowie mają zwrócić szczególną uwagę.
Tego typu ćwiczenia mogą odbywać
się choćby podczas wspólnego oglądania bajki, czy też spaceru po najbliższej
okolicy. A więc zanim zaczniemy wspólnie oglądać bajkę, czy też wybierzemy się
z nimi na spacer należy skierować do nich komunikat typu:
-W trakcie oglądania
bajki przyjrzyjcie się jak wyglądało śniadanie krasnala: co jadł, ile tego
jadł, kto to jedzenie przygotował, będziemy potem rozmawiać na temat posiłków
oraz przygotujemy listę składników jakie będą nam potrzebne do wykonania
kanapek. Jutro takie będziemy wykonywać.
-Podczas spaceru poszukamy oznak wiosny, przyjrzyjcie się jak wyglądają drzewa, spójrzcie na przydomowe ogródki oraz popatrzcie na ptaki, po powrocie będziemy te oznaki wiosny grupować.
Podczas
pracy z uczniami nie można zapominać o szeregu ćwiczeń słownikowych w zakresie znajomości:
-wyrazów
oznaczających cechy przedmiotów takich jak np. barwa, wielkość, kształt…,
-wyrazów
oznaczających stosunki przestrzenne, np. nad, pod, w prawo, z lewej strony…,
-wyrazów,
które stanowią części składniowe danego przedmiotu,
-czasowników
w stronie biernej, np. jest wykonany,
-czasowników w formie nieosobowej, np. wykonano, zrobiono, przyniesiono.
Wśród propozycji aktywności przygotowujących dzieci przedszkolne do redagowania opisu powinny się znaleźć ćwiczenia, które będą kontynuowane na etapie edukacji wczesnoszkolnej. Powinny one dotyczyć obserwacji i wyróżniania cech charakterystycznych dla poszczególnych przedmiotów. Zaliczyć można do nich:
1)klasyfikowanie
przedmiotów według jednej cechy, na dalszym etapie według kilku cech, np.
koloru, kształtu, bądź też kryterium jego użycia,
2)słuchanie
tekstów z elementami opisu czytanych przez nauczyciela i wyodrębnianie ich,
3)rozwijanie
pojęć dotyczących stosunków przestrzennych- nad, pod, za…(nauczyciel mówi
polecenie a dziecko/ uczeń wykonuje czynność i odwrotnie),
4)identyfikowanie
przedmiotów (wyszukiwanie dwóch elementów z plastiku, miękkich, twardych…),
5)wyszukiwanie
antonimów, czyli wyrazów
przeciwstawnych- przy czym pierwsze tego typu ćwiczenia powinny odbywać się na
zasadzie obrazowego szukania przeciwieństw, w inny sposób dzieci nie nauczą się
wyszukiwania wyrazów przeciwstawnych. Przykład:
Nauczycielka kuca i
mówi: „jestem niska”, po czym wstaje i pyta dzieci: „a teraz jaka jestem?”
Dzieci mówią „wysoka”. Innym ćwiczeniem może być smakowanie przez dzieci czegoś
co jest słodkie i kwaśne, słone i gorzkie…
Po serii tego typu
ćwiczeń, nauczyciel przechodzi na kolejny poziom aktywności już tylko podając
dzieciom wyraz, prosząc o wyrazy
przeciwstawny, np. zimny- gorący, słony-gorzki, kwaśny- słodki, twardy-miękki,
chudy-gruby, mały-duży…
6) Zagadki:
a)O
czym myślę
Nauczyciel kładzie
przed uczniami kilka przedmiotów, wybiera jeden. Nie mówi głośno co to jest,
zadaje zagadkę: Jest to żółte, okrągłe, wykonane z plastiku.
Po serii takich ćwiczeń
nauczyciel wybiera taki przedmiot, który znajduje się w sali i nie jest to
obserwacja bezpośrednia ucznia.
Dzieci rozglądają się
po sali i jeśli znajdą dany przedmiot, podchodzą do niego, wskazują go i mówią
co to takiego.
W dalszej części to
chętne dzieci/ uczniowie zadają pozostałym zagadki. Ważne jest by im dzieci
starsze, tym cech danego przedmiotu było więcej (co najmniej 3 cechy danego
przedmiotu).
b)O kim myślę
To odmiana
wcześniejszej zabawy, ale tym razem jest w niej mowa o konkretnych osobach
znanych dzieciom (np. rówieśnicy z grupy) a także postaciach z bajek. Podczas
zagadek możemy także wymieniać ich cechy
charakteru, ale ważne, by w przypadku osób znanych dzieciom- rówieśnicy,
nauczyciele, rodzice.. cechy te były pozytywne. Przykład takiej zagadki: Jest
to osoba wysoka, ma długie ciemne włosy i jest bardzo pomocna.
c)Co to jest?
Dzieci za pomocą dotyku
odgadują jaki przedmiot/warzywo/owoc otrzymali. Nie wystarczy, że powiedzą co
to jest. Muszą podać jego 3 cechy, np.: twarde - gładkie - okrągłe.
Na późniejszym etapie
mogą to być zagadki słowne, podczas których uczniowie podają przykłady takich przedmiotów,
które nie są przedmiotem ich bezpośrednich obserwacji, np.
Nauczyciel: Co to jest:
duże i zielone, miękkie i puchate …
Dzieci podają
przykłady.
d) Wykonaj zadanie
Wcześniej
przygotowujemy 5 przedmiotów, np. dużego pluszaka, duży zielony klocek
plastikowy, mały żółty klocek drewniany, gumową niebieską piłkę, pomarańczową
piłeczkę do ping-ponga. Pokazujemy je dzieciom i prosimy by wspólnie podali 3
cechy każdego z nich. Następnie w bezpiecznej przestrzeni sali kładziemy je na
podłodze i podajemy uczniom komunikaty, prosząc by wykonali zadanie:
-stańcie
na jednej nodze przy tym przedmiocie, który jest duży, miękki i wykonany z
materiału,
-
wokół przedmiotu, który jest żółty, mały i drewniany zróbcie koło i złapcie się
wszyscy za ramiona.
W
dalszej części zabawy wymieniamy przedmioty i to uczniowie mówią czynności
jakie cała grupa ma wykonać w danym miejscu lub też to uczniowie sami podają
komunikaty opisujące dany przedmiot i czynność jaką dzieci mają przy nim
wykonać.
7)
Układanie zdań
Ta
aktywność sprawdzi się dopiero u dzieci 5-letnich i warto ją kontynuować w
klasach 1-3. Doskonali ona nie tylko funkcje słuchowe ale także słownik czynny
dziecka:
Dzieci mają przed sobą planszę ilustracji, którą na początku wspólnie omawiamy wyjaśniając oznaczenia poszczególnych obrazków (zał.2-2.3). W dalszej części nauczyciel kładzie żeton na wybranym polu w każdej kolumnie. Dzieci/ mają za zadanie ułożyć z nimi logiczne zdanie. W miarę zrozumienia istoty ćwiczenia, uczniowie sami mogą kłaść żetony i układać zdania. Odmianą tej aktywności będzie ułożenie zdania z wybranymi wyrazami a uczniowie będą mieli za zadanie położyć żetony w odpowiednim miejscu każdej kolumny. Aktywność ta doskonale łączy się nie tylko z ćwiczeniami ortograficznymi, ale i z gramatyką i ćwiczeniami syntaktycznymi.
8)Zagadki
dotykowe/ smakowe
Podczas
obserwacji przedmiotów uczniowie powinni poznać je możliwie jak największą
ilością zmysłów. Przyczynia się to do prawidłowego kształtowania u uczniów
pojęć. Dzięki tym ćwiczeniom ukierunkowujemy dzieci/ uczniów na co mają zwrócić
uwagę, co obserwować, czy też jakie zależności dostrzegać. W ten sposób uczymy
uczniów obserwowania przedmiotów, przygotowując ich do pisania opisu.
Wybieramy kilka
przedmiotów. Na początek wspólnie każdy z dziećmi omawiamy-uczniowie wspólnie
próbują podać ich cechy. Następnie jedno z dzieci otrzymuje przedmiot i za
pomocą dotyku musi powiedzieć co trzyma w dłoniach. Odmianą tej zabawy będzie
podawanie przez jednego ucznia zagadki pozostałej części grupy/klasy.
To samo może też
dotyczyć zagadek smakowych, uczniowie odgadują co otrzymali do jedzenia i przy
okazji dzielą się swoimi doznaniami smakowymi np.: kwaśne- soczyste-twarde
Wszystkie tego typu ćwiczenia sprawiają, że dzieci uczą się poprzez zabawę. W klasach 1-3 nie tylko kontynuujemy część z nich, ale poszerzamy wachlarz aktywności o nowe, coraz bardziej przybliżające nas do redagowania przez uczniów opisu. Ich kolejność ma znaczenie i ważne by nie omijać żadnego z etapów:
Aktywność
1
Układanie
zdań na temat różnorodnych przedmiotów.
Uczniowie wybierają
sobie w sali 3 przedmioty. Nie mówimy im wcześniej jaki będzie cel tego
ćwiczenia. Następnie prosimy by ułożyli ustnie, na późniejszym etapie- pisemnie
zdanie na temat każdego z nich. Podczas pisania zdań dość często uczniowie będą
stosowali elementy opisu, np. To jest mój piórnik. On jest kolorowy.
Układanie zdań różni się od opisu przedmiotu tym, że opis ma charakter ciągły, występują w nim wszystkie 3 elementy składowe. Ma także usystematyzowaną strukturę.
Aktywność
2
Rozbudowywanie
zdań
Wybieramy jednego
ucznia, który losuje karteczkę z zadaniem i prosimy by wykonał określoną
czynność, zgodnie z tym co wylosował (zał.3) np. Biegaj po sali. Chłopiec
wykonuje wylosowaną czynność. Pytamy pozostałą część klasy ”Co robi Krzyś?”
Uczniowie odpowiadają „Krzyś biega”.
Zapisujemy to zdanie na
tablicy. Następnie pytamy „Jak biega Krzyś?”
Uczniowie odpowiadają:
„Krzyś biega wolno”.
Zapisujemy w kolejnej
linii „Krzyś biega wolno”. Pytamy ile wyrazów ma teraz to zdanie i zapisujemy w
nawiasie (3). To samo robimy z kolejnymi zdaniami.
Pytamy dalej: „Gdzie
biega Krzyś?”
Uczniowie odpowiadają:
„ Krzyś biega wolno w sali”. Zapisujemy zdanie na tablicy.
Pytamy dalej: „Czyja to
sala”?
Uczniowie odpowiadają:
„nasza”. Wtedy prosimy by ten wyraz dodali w odpowiednim miejscu w zdaniu.
Jeśli wstawiają w błędnym miejscu, pytamy jakiego wyrazu dotyczy słowo „nasza”,
o czym nas ten wyraz informuje?
Zapisujemy w kolejnej
linii na tablicy zdanie uczniów: „Krzyś biega wolno w naszej sali”. Pamiętamy
przy tym o fleksji.
Po kilku tego typu
próbach prosimy, by uczniowie sami spróbowali rozbudować zdanie, które
zapisujemy na tablicy, np.: Kot śpi. (zał.4) Uczniowie rozbudowują
samodzielnie zdanie, na początek prosimy by było to zdanie składające się z 3
wyrazów. Jeśli zauważymy, że sobie z tym dobrze radzą, przy kolejnym zdaniu
prosimy by tych wyrazów było więcej (4-5).
WAŻNE: Uczniowie nie rozbudowują już zdania tak jak robiliśmy to wcześniej na tablicy, czyli kolejnego nowego wyrazu nie dodają w kolejnej linii, tylko wiedząc ile każde zdanie ma mieć wyrazów, robią to od razu.
Na
koniec tej aktywności pytamy uczniów, czy domyślają się po co było takie
ćwiczenie. Jeśli nie wiedzą, pytamy z którego zdania mamy więcej informacji:
-Kasia
leży.
czy
-
Kasia leży w naszej sali na dywanie i śpi.
Podsumowanie- im bardziej szczegółowo napiszemy zdanie, tym więcej mamy o nim informacji. Podobnie jest w przypadku opisu-im więcej informacji zawartych w opisie przedmiotu, tym łatwiej wyobrazić sobie ten przedmiot.
Aktywność
3
Wyszukiwanie
wyrazów bliskoznacznych:
Michał-
kot-
krokus-
Aktywność
4
Wyszukiwanie
cech charakterystycznych dla danego obiektu
W
tym przypadku podczas aktywności związanej z tematyką danego dnia, uczniowie początkowo w parach/ potem
samodzielnie opisują cechy charakterystyczne dla danego przedmiotu. Może to być
w formie plakatu. Treść w nim zawarta będzie miała charakter rysunkowo-opisowy.
Aktywność 5
Poznanie
struktury opisu
W początkowej fazie pracy będą to opisy wykonywane wspólnie przez cały zespół klasowy, przechodząc w dalszej serii ćwiczeń do pracy w mniejszych zespołach, by na koniec dojść do samodzielnego pisania przez uczniów opisu.
Nawiązujemy
do ćwiczeń dotyczących rozbudowywania zdań- im bardziej doprecyzujemy i
zapiszemy szczegółowo, tym więcej o danym przedmiocie wiemy, potrafimy sobie go
szczegółowiej wyobrazić. Warto też porozmawiać z uczniami po co takie opisy są
potrzebne w życiu, np. chcemy komuś powiedzieć o swoich wakacjach, chcemy u fryzjera
powiedzieć jak ma wyglądać nasza fryzura, chcemy kupić coś co gdzieś
widzieliśmy, chcemy opisać naszą zgubę…
Wprowadzając
opis warto rozpocząć od
1)Podania
konkretnego opisu przedmiotu, np. rośliny doniczkowej:
Nasza pani przyniosła
do klasy kwiatka. Hiacynt stoi na biurku
w niebieskiej doniczce.
Ma długą, grubą,
zieloną łodygę. Od dołu otaczają go długie, wąskie liście. Rosną one w górę
wzdłuż łodygi. Na samej górze ma drobne fioletowe, małe kwiatki, które bardzo
do siebie przylegają tworząc kulę. Każdy kształtem przypomina małą gwiazdkę.
Hiacynt ma bardzo intensywny zapach.
Jest bardzo ładnym kwiatkiem. (zał.5)
2)Rozmowa
na temat części składowych opisu
Nauczyciel
rozmawia z uczniami co jest przedmiotem opisu- w tym przypadku roślina
doniczkowa. Wspólnie próbują ustalić jego części:
-skąd
się wziął i kto jest jego właścicielem,
-wygląd
doniczki,
-łodyga,
-liście,
-kwiaty,
-zapach,
-ogólne
wrażenie
W
dalszej części pytamy, czy według tych informacji można tego kwiatka narysować.
3)
Rysowanie rośliny zgodnie z opisem
Prosimy
by uczniowie narysowali hiacynta, zgodnie z opisem. Następnie pokazujemy tego
hiacynta w doniczce (ważne by był zgodny z pisemnym opisem) i porównują go z wykonanym rysunkiem. W ten sposób
uczniowie przekonują się, że taki szczegółowy opis pomaga w wyobrażeniu sobie
przedmiotu a uporządkowany plan opisy
tworzy logiczną całość.
4)Definiowanie
opisu
Mówimy, że to co uczniowie przeczytali to opis. W tej części próbujemy wspólnie z uczniami zdefiniować pojęcie opisu. Prosimy by powiedzieli co oznacza , że coś mamy opisać. Dla przykładu prosimy by dziecko coś opisało, np. opisz jak wygląda twoja kurtka/czapka… Podsumowujemy, że opis to jest zbiór cech danego przedmiotu (wielkość, kolor, kształt) a także jego poszczególnych części składowe. W przypadku kwiatka jest to łodyga, liście, kwiat.
Aktywność
5
Kolejne
zajęcia warto poświęcić na przyjrzenie się trójczłonowej
budowie opisu. Prosimy by uczniowie popatrzyli na to ile opis hiacynta ma
wersów- akapitów (3). Mogą tego nie dostrzec. W dalszej części mówimy uczniom,
że każdy opis można podzielić na 3 części:
1. 1.Wstęp
2. 2.Rozwinięcie
3. 3. Zakończenie
Prosimy by uczniowie spróbowali wydzielić te części i wspólnie zastanawiamy się z nimi nad tym co wchodzi w ich skład.
Warto
przy tym pamiętać, że plan opisu nie jest tak jednoznaczny jak w przypadku
opowiadania. Tam bowiem nasuwa się on sam z uwagi na następstwo występujących
po sobie zdarzeń. W opisie natomiast
brak następstwa czasowego a kilka cech współistnieje ze sobą w tym samym
momencie. Dlatego należy samodzielnie zadecydować co do ich ważności- o których
cechach opiszemy w pierwszej kolejności, które będą opisane jako drugie a które
po prostu ominiemy. Dlatego pisanie opisu jest znacznie trudniejszą formą
aniżeli pisanie opowiadania (stąd też z opowiadaniem uczniowie zapoznają się w
pierwszej kolejności).
Istnieją
jednak pewne elementy, które w każdym opisie powinny się znajdować:
1. Wstęp-
czyli rodzaj wprowadzenia, uzasadnienie tematu- dlaczego właśnie ten
przedmiot/obiekt opisujemy, wiąże się on z „przedstawieniem” opisywanego
przedmiotu. Są to sformułowania typu: dzisiaj
do szkoły pani przyniosła ze swojego sadu jabłko/ w naszej klasie zakwitł
kaktus/ Ania ma nowy plecak…
2.
Rozwinięcie-
czyli część główna opisu.
W przypadku opisu
przedmiotu zwracamy uwagę na:
a)kształt,
b) kolor,
c) niekiedy smak i
zapach
d)materiał wykonania, w
przypadku zwierząt umaszczenie
e) inne cechy
wyróżniające
Ich kolejność będzie uzależniona od tego co opisujemy. Inna będzie w przypadku przedmiotu, inna podczas opisu rośliny a jeszcze inny w przypadku zwierzęcia.
W przypadku drzewa
ważne będzie zwrócenie uwagi na:
a)
wiek
drzewa,
b)
jego
wysokość i grubość pnia,
c)
wygląd
kory i pnia, wygląd gałęzi,
d)
koronę
drzewa i jej rozłożystość,
e)
ilość
liści i ich ogólny wygląd,
f)
kwiaty/owoce
oraz ich użytek.
W przypadku zwierzęcia
ważne będzie:
a)
do
jakiego gatunku zwierząt należy,
b)
czy
jest to zwierzę dzikie, oswojone, hodowlane,
c)
wielkość
(wysokość, długość), proporcje poszczególnych części ciała
d)
pokrycie
ciała-wełna, sierść, pierze, łuski, kolor,
e)
rodzaj
pożywienia,
f)
średnia
długość jego życia,
g)
miejsce
zamieszkania,
h)
stosunek
ludzi do tego zwierzęcia-użyteczność,
i)
długość
życia,
j)
wrogowie,
k)
sposób
rozrodu (jajorodne, żyworodne).
Zwykle opis zwierzęcia
zaczyna się od jego wielkości, a w drugiej kolejności dotyczy głowy i po kolei
poszczególnych części ciała.
3. Zakończenie-podsumowanie-ogólne
wrażenie, stosunek emocjonalny do tego przedmiotu/ obiektu typu: bardzo podoba mi się ten kwiatek/ uwielbiam
jeść jabłka/ jeże wydają się miłymi zwierzętami/ w moim ogródku widziałem
często jeża…
Podsumowując (zał.6):
Aktywność
6
Kolejną aktywnością będzie wspólne układanie opisu z uczniami. Każda praca nad opisem powinna przebiegać w następujący sposób (zał.7) :
Ważne jest by wyrażenia pomocnicze i plan opisu ustalić wspólnie z uczniami. Pomogą w tym sformułowania i pytania ukierunkowane. Oto przykład:
Kładziemy na stoliku jabłko. Pytamy uczniów jakie jest to jabłko lub mówimy „ opisz jakie jest jabłko” (ważne by nie mówić „opowiedz”-to słowo zarezerwowane jest dla opowiadania). Uczniowie podają wszystkie określenia. Zwykle w pierwszej kolejności będzie to barwa. Kolejność dostrzegania poszczególnych cech jaki ma dany przedmiot wynika z faktu, że uczniowie dostrzegają w pierwszej kolejności to co dla nich najistotniejsze, czyli kolor. Wszystkie te określenia zapisujemy na tablicy w jednym ciągu.
czerwone/
czerwono-zielone…
W
dalszej kolejności uczniowie zazwyczaj podadzą wielkość, potem kształt, bo
cechy sprawiają uczniom już więcej kłopotu. Wszystko jednak zależy od tego jaki
przedmiot opisują, np. łatwiej podać kształt prostych przedmiotów typu zeszyt,
piórnik. W przypadku jabłka pojawią się tu sformułowania:
duże, wielkie/ małe, okrągłe (rzadziej pojawi się sformułowanie kuliste)
Czasem zdarza się, że ktoś z uczniów powie, że jabłko jest soczyste/ kwaśne/ słodkie. Wtedy pytamy skąd o tym wiedzą. Uczniowie dochodzą do wniosku, że trzeba najpierw je spróbować. W ten sposób mogą pojawić się na tablicy takie oto określenia:
okrągłe, duże, czerwone, czerwono-zielone, kuliste, soczyste, kwaśne, słodkie
W dalszej części analizujemy kolejno każde z tych wyrazów, czego dotyczy:
-O
czym nam mówi wyraz „okrągłe”…?
Uczniowie
odpowiadają, że dotyczy tego jaki jabłko ma kolor/kształt…. Jeśli żaden uczeń
tego nie powie, wówczas robi to nauczyciel. Zapisujemy na tablicy wyraz:
Kształt
a
pod nim wyraz
okrągłe
To
samo dotyczy kolejnych wyrazów. W przypadku smaku zapisujemy wszystkie wyrazy
(do wyboru), ponieważ póki co nie wiemy jaki jabłko ma smak. W ten sposób na
tablicy powstaje zapis (zał. 8):
W
dalszej części przyglądamy się 3 częściom głównym opisu i uczniowie pod
kierunkiem nauczyciela próbują formułować plan opisu jabłka. Może on wyglądać
następująco:
1.
Co
to za przedmiot i gdzie się znajduje?
2.
Rozwinięcie-
jaki jabłko ma:
-kształt
-wielkość
-kolor
-smak
3. Zakończenie- czy lubię jabłka?
Następnie
wspólnie z uczniami redagujemy poszczególne zdania opisu zgodnie z
przedstawionym planem, z wykorzystaniem wyrazów pomocniczych zapisanych na
tablicy. Należy przy tym zwracać uwagę na unikanie powtórzeń. Dodatkowo w tym
celu możemy zapisać na tablicy wyrazy pomocnicze, w głównej mierze związane ze
statycznością opisywanego obiektu, np. jest,
ma, znajduje się (jest, mieści się) , stoi, widać na nim, wygląda, posiada, z
prawej strony można zauważyć, można dostrzec, u dołu, na górze, z boku,
powyżej, poniżej, nieco niżej. (zał. 9)
Znaczącą
rolę podczas opisywania niektórych przedmiotów mogą odegrać porównania, np. wygląda jak, wyglądem
przypomina, sprawia wrażenie jakby, jest podobny do śnieżnej kuli, jest lekki
niczym piórko, jest wysoki jak drzewo, jest kwaśny jak cytryna, jest słodki jak
cukierek, jest miękki jak aksamit, miękki jak pluszowy miś, ma nogi jak patyki,
jest okrągłe jak piłka, jest puszysty jak kulka (zał. 10)
Po
wykonaniu opisu, jeden z uczniów czyta całość. W ten sposób sprawdzamy czy
tworzy to logicznie uporządkowaną całość.
Dzisiaj do szkoły nasza pani przyniosła jabłko. Leży ono na biurku.
Jest ono duże i twarde. Ma kolor czerwony. Kształtem przypomina kulę. Jest słodkie.
Bardzo lubię jabłka.
W dalszej części uczniowie przepisują tekst do zeszytu zwracając uwagę na akapity. Trzema kolorami kredek kolorują poszczególne jego części.
Należy pamiętać, że im większe doświadczenia i umiejętności uczniów dotyczące pisania opisów, tym wraz z upływem czasu będą one bardziej szczegółowe. Bez wątpienia bardzo istotne jest by zanim przystąpimy do pisania opisu, zawsze ustalić jego plan. Im bardziej zwięzły tym lepiej. Dobrze sprawdzają się tu zdania w formie pytającej typu: Gdzie mieszka? Czym się odżywia? Jaki ma kształt? Jednak podczas formułowania planu opisu sprawdzają się także zdania oznajmujące (np. sposób odżywiania) i równoważniki zdań (np. odżywianie).
Innymi aktywnościami pogłębiającymi znajomość i umiejętność pisania opisu będą:
Aktywność 1
Porządkowanie opisu w odpowiedniej kolejności. Trzema kolorami należy zaznaczyć wstęp, rozwinięcie, zakończenie. (zał.11)
Aktywność 2
Przepisanie opisu uzupełniając go wyrażeniami z ramki. (zał. 12)
Aktywność 3
Uczniowie wklejają podany opis do zeszytu. Wytłuszczone wyrazy zamieniają na przeciwstawne. Wybranymi kolorami kredek kolorują jego poszczególne części. (zał.13)
W koszyku na stole leży marchewka. Jest długa i wiotka. Ma kolor pomarańczowy. Bardzo nie lubię tego warzywa.
W
ostatnim zdaniu zwracamy uwagę na to, czy uczniowie prawidłowo odmienili
wyrazy:
Bardzo lubię to warzywo.
Aktywność
4
Uczniowie porządkują opis w odpowiedniej kolejności. Wklejają go do zeszytu. Na zielono kolorują wstęp. (zał. 14)
Aktywność 5
Uczniowie porządkują opis, wklejają go do zeszytu. Dopisują jego zakończenie (zał.15).
Aktywność 6
Do podanego opisu uczniowie dopisują brakujący wstęp. Zadanie wykonują w zeszycie. (zał.16)
Aktywność 7
W
losowo dobranych 2-osobowych zespołach uczniowie robią opis sanek. Zapisują go
w zeszycie. Sanki, które uczniowie opisują muszą znajdować się w widocznym
miejscu sali.
Zanim uczniowie przystąpią do tej aktywności wspólnie na tablicy zapisujemy wyrażenia pomocnicze. (zał.17)
Aktywność
8
Uczniowie
samodzielnie piszą opis wybranego wspólnie piórnika. Samodzielne pisanie opisu
przypada na kl. 3.
Z
uwagi na złożoność opisu, jego samodzielne pisanie może nadal sprawiać
niektórym uczniom sporo trudności. Dlatego też warto podzielić uczniów na 3
poziomy.
Poziom 1
Uczniowie
samodzielnie piszą opis korzystając z ułożonego przez siebie planu. Na
początkowym etapie zadanie może wyglądać następująco:
Opisz
swój piórnik korzystając z planu:
1.
Wstęp-przedstawienie
piórnika
2.
Rozwinięcie:
-wielkość
-kształt
-kolor
-materiał z jakiego został wykonany
-elementy charakterystyczne
3. Zakończenie- jaki on jest (zał.18)
Poziom 2
Opisz piórnik wykorzystując plan oraz wyrazy pomocnicze (zał.19):
Wielkość: duży, mały, średniej wielkości, wielkości
zeszytu, wielkości śniadaniówki
Kształt: walec, prostokąt,
przypomina rurę/tubę
Materiał: gruby/ cienki
materiał, plastik
Elementy
charakterystyczne: zamek,
zatrzask, guzik, sprzączka, rzep, plastikowy znaczek, gumowa naklejka
Inne wyrazy pomocnicze:
-zrobiony
został, wykonano go, wykonany jest, przymocowana, widoczna jest, ozdobiony
został, uszyty jest,
-bocznej
części, górnej części, z boku, u góry, na dole,
-śliczny, wspaniały, piękny, idealny, cudowny, nieładny,
Poziom 3
Uzupełnij opis piórnika wyrażeniami z ramki (zał. 20). Następnie narysuj ten piórnik.
To
jest piórnik. Jest on…….. wielkości. Ma długość zeszytu. Kształtem przypomina
…………….. Wykonany został z ……………….. materiału. Zamykany jest na …………………, który
znajduje się w jego …………… części. Na
samym dole ma dwa ………………, niebieskie guziczki. Pod nim znajduje się …………………….
„Apli”. Ten piórnik jest …………………….
W dowolnym etapie ćwiczeń nad opisem warto uzmysłowić uczniom jak ważny jest szczegółowy opis przedmiotu. W tym celu możemy wykonać następujące ćwiczenie:
Wersja 1
Proszę
ucznia by opisał jak wygląda jego piórnik. Jedno z nich z pewnością może być
takie : Mój piórnik jest duży.
Kolejne:
Ma zielone paski.
Rysuję
na tablicy konkretny przerysowanie duży piórnik a na nim zielone paski w taki
sposób, który nie był zgodny z rzeczywistym wyglądem przedmiotu.
Pytam
wtedy Czy o takie paski chodziło?
Uczeń odpowiada, że nie. Wtedy ponownie rysuję kolejne, też niezgodne z rzeczywistością. Jeśli znów mówi, że to nie takie paski, wtedy proszę by powiedział mi konkretnie gdzie one się znajdują na piórniku, jakie one są. Wtedy uczeń zaczyna używać przyimków. By jeszcze bardziej doprecyzować, rysuję je w innych proporcjach niż rzeczywiście one są. Chodzi mi o to, by uczeń znów doprecyzował jakie te paski są (wąskie, szerokie) i ile ich jest.
Wersja 2
Uczeń
redaguje zdanie typu: Ten piórnik jest w
zielone paski.
Staję tak, by nie widzieć opisywanego piórnika i parafrazuję Nie wiem czy dobrze zrozumiałam, ale z tego co mówisz rozumiem, że na środku piórnika są 3 szerokie, zielone paski. Przechodzą one z jednego końca na drugi. Oczywiście moja wypowiedź musi być niezgodna z rzeczywistością, by uczeń się z nią nie zgodził i musiał doprecyzować swoją wypowiedź.
Tego typu ćwiczeni uświadamiają uczniom jak ważne jest dokładne, precyzyjne, szczegółowe opisanie tego co widzą.
W przypadku pisania opisu, ważne jest na samym początku wybór takiego przedmiotu, który jest prosty w opisie, ma mało cech wyróżniających. Im jest ich mniej, tym łatwiejsze jest dla uczniów wykonanie opisu.
Trudności związane z opisem
Oprócz
trudności związanej z pisaniem opisu ze względu na jego statyczność, brakiem stałych
elementów charakterystycznych dla każdego opisu (o wyborze cech obiektu
decyduje sam autor opisu), występuje w nim inny rodzaj trudności a mianowicie- brak fabuły i związków przyczynowo-
skutkowych rozłożonych w czasie (dotyczy to pisania prostych opowiadań), co
jest zauważalne w przypadku opowiadania. Stąd też opis wprowadzamy dopiero
wtedy, kiedy uczniowie potrafią pisać opowiadanie.
By
uczniowie przystąpili do redagowania opisu muszą wcześniej potrafić dokonywać
wnikliwej obserwacji przedmiotów oraz muszą poznać:
-nazwy
części poszczególnych przedmiotów/ roślin poprzez wzbogacanie słownika czynnego
co odbywa się podczas podejmowania różnego rodzaju rodzajach edukacji
(polonistycznej, matematycznej, przyrodniczej…) podczas różnorodnych aktywności
z nimi związanych
- części mowy: rzeczownik, czasownik, przymiotnik z naciskiem na dwa ostatnie.
Opis uczy dokładnej i wnikliwej obserwacji, doskonali pisemne wypowiedzi. Opisane
przeze mnie powyżej aktywności są moją propozycją pracy nad tą formą
wypowiedzi. Pragnę podkreślić, że wszystkie działania i proponowane naszym
uczniom aktywności nie mogą być jednorazowe. Jednak ważne by każda z nich była
wielokrotnie powtarzana do momentu kiedy to nauczyciel zauważy, że dana
umiejętność nie sprawia uczniom kłopotu. Należy jednak przy tym pamiętać by proponowane
aktywności za każdym razem odbywały się na innym materiale wyrazowym a
zaproponowane aktywności były zróżnicowane. Drugim ważnym aspektem pracy nad
opisem jest współpraca nauczycieli na różnych poziomach nauczania. I tak oto
dzięki pracy nauczycieli przedszkoli i proponowanym aktywnościom
przygotowawczym dzieci przedszkolne są przygotowane do tego by w edukacji
wczesnoszkolnej kontunuować dalszą pracę nad pisaniem opisu. Nauczyciele klas 1-3
natomiast dzięki pracy z uczniami nad opisem, przybliżają uczniów na II etapie nauczania do pisania
charakterystyki postaci. Bo edukacja to system naczyń
połączonych, który między innymi od nas nauczycieli pracujących na różnych
poziomach edukacji zależy jak będzie działał. A jak wiadomo-
prawidłowa znajomość podstaw jest kluczem każdego kolejnego sukcesu. Zatem pomagajmy sobie nawzajem i wspierajmy nasze działania.
Wszystkie załączniki do proponowanych pzreze mnie aktywności znajdują się TUTAJ
