Pisanie opowiadań w edukacji wczesnoszkolnej- rozwiązania metodyczne

 

Nauka pisania opowiadań jest trudną formą wypowiedzi, wymagającą odpowiedniego przygotowania w postaci wielu, rozłożonych w czasie różnorodnych ćwiczeń. Należy do tych aktywności, które są czasochłonne i niestety przez długi okres czasu żmudne ale finalnie efektywne. By tak się stało, muszą być poprowadzone metodycznie.

Zanim przystąpimy do nauki pisania opowiadań warto odpowiednio do tego uczniów przygotować poprzez próby opowiadania historyjek obrazkowych składających się początkowo z 3 części, z których każdy z nich stanowi odpowiednio wstęp-rozwinięcie-zakończenie. Te ustne opowiadania także powinny być wsparte o rozwijanie słownika czynnego uczniów, z użyciem wielu różnych, nowych wyrazów, wyrażeń, związków frazeologicznych, podobnie jak w przypadku opowiadania, o czym piszę w dalszej części. W przypadku opowiadań ustnych, jak i pisemnych, jednym z ważnych ćwiczeń będzie nadawanie tytułów tym opowiadaniom. Nadaje to mocy sprawczej uczniów dając poczucie, że „już potrafię”.

Opowiadanie jest taką formą wypowiedzi pisemnej, która tworzy jedną logiczną całość powiązanych ze sobą zdań- jedne wynikają z drugich. Charakterystyczną cechą opowiadania jest akcja, w której występujące po sobie zdarzenia z zachowaniem następstwa czasowego, nierozerwalnie łączą się ze sobą. Dlatego tak ważne jest w nim następstwo przyczynowo- skutkowe. Dotyczy to kompozycji naturalnej, czyli takiej w której zdarzenia ułożone są w sposób chronologiczny. Jest to prostsza forma wypowiedzi, niż opowiadanie niechronologiczne, dlatego w edukacji wczesnoszkolnej, nie polecam jej stosowania.

Ważną cechą opowiadania jest jego dynamika i barwność opowieści. Wpływa na to nagromadzenie w opowiadaniu dużej ilości czasowników (zwykle w czasie przeszłym), które bardzo ożywiają akcję. Czasownikom bardzo często towarzyszom przysłówki, bo jeśli dziewczynka biegnie to jak?-szybko, wolno.

Proponując uczniom pisanie opowiadań, należy pamiętać, by dotyczyły one tego co bliskie dzieciom i co wiąże się z ich bezpośrednimi przeżyciami.  Wtedy będą pisać je znacznie chętniej.  Zdarza się też,  że opowiadania dotyczą omawianej aktualnie książki (lektury). Warto przy tym zadbać o to, by były to także opowiadania twórcze, a ich tematyka powinna wyjść od samych uczniów. 

Zanim jednak uczennice/uczniowie zaczną samodzielnie  pisać opowiadania, rolą nauczycielki/ nauczyciela jest zapoznanie uczniów z jego 3- częściową budową oraz cechami składniowymi każdej z tych części. Jest to:

1.Wstęp

2. Rozwinięcie

3. Zakończenie

Najlepiej jeśli dzieje się to na drodze indukcji, kiedy to uczniowie wspólnie z nauczycielka/ nauczycielem, wspólnie, na konkretnym przykładzie opowiadania,  dochodzą do wniosku z ilu części składa się opowiadanie i co każda z nich powinna zawierać. Poniżej przedstawiam rozwiązania metodyczne dotyczące wprowadzenia opowiadania w kl.2-3. Nadmienię przy tym, że kl. 1 nie jest dobrym czasem na wprowadzenie tej formy wypowiedzi, chociażby ze względu na fakt, iż uczniowie nie opanowali jeszcze dobrze umiejętności pisania i czytania.

 Aktywność 1

Dotyczy zapoznania z budową opowiadania

Każdy otrzymuje tekst opowiadania. Nauczycielka/nauczyciel czyta z uczniami całe opowiadanie. Następnie rozmawiają na temat jego treści analizując jego poszczególne części. Razem czytają fragment tego opowiadania, czyli wstęp, bez jego nazewnictwa. Następnie zastanawiają się wspólnie co wynika z tego przeczytanego fragmentu i z pomocą nauczyciela formułują definicję tej części. Przykładowo może ona wyglądać tak:

Wstęp (bez podawania tej nazwy)- ta część określa sytuację, która  była na samym początku. Mówi nam co konkretnie się wydarzyło. Wprowadza nas w całą historię.

Po omówieniu wstępu, przechodzą do rozwinięcia (bez podawania tej nazwy)- czyli przebiegu całego zdarzenia, tego co się stało i jego skutków.

Kolejnym elementem zajęć jest przeczytanie ostatniej części-zakończenia (bez podawania tej nazwy). Uczennice/ uczniowie rozmawiają na temat treści, czego dowiadują się z tej części- są to wnioski podsumowujące, refleksje wyrażające stosunek emocjonalny do tego co się wydarzyło.

W kolejnej części nauczyciel informuje, że opowiadanie składa się z 3 części, ale nie podaje ich w kolejności: rozwinięcie, zakończenie, wstęp. Nauczycielka/ nauczyciel zapisuje te napisy lub przyczepia je do tablicy. Omawiają je kolejno. Uczniowie zastanawiają się, czym jest pierwszy, przeczytany przez nich fragment. Dochodzą wspólnie do wniosku, że jest to wstęp. To samo dotyczy rozwinięcia i zakończenia. Uczniowie zapisują notatkę w zeszycie:  Opowiadanie składa się z 3 części. Są to:

-wstęp

-rozwinięcie

-zakończenie

Zadajemy uczniom pytanie, czy według nich każde opowiadanie składa się z tych 3 części ułożonych w takiej samej kolejności. Dzięki temu uczniowie dochodzą do wniosku, że musi tu być zachowany ciąg przyczynowo – skutkowy ( uczymy pisania opowiadań ułożonych chronologicznie). Nadmieniamy tylko, że istnieją opowiadania, w których zakończenie może być na samym początku (zdarzyło się kiedyś, że odwołałam się przy tym do spektaklu jaki wyreżyserowałam z moimi aktorami kółka teatralnego, gdzie zakończenie było początkiem spektaklu, większość uczniów na nim było). Mówimy uczniom, że tego typu opowiadania będą uczyć się pisać w klasach wyższych. Następnie pod notatką uczniowie wklejają opowiadanie (zostawiając nad nim jedną linię wolną), które otrzymali na samym początku. W zapisanej notatce kolorują (wybór kolorów jest umowny):

-słowo „ wstęp”- na niebiesko

-słowo „rozwinięcie”- na czerwono

-słowo „zakończenie”- na zielono.

Tymi samymi kolorami zakolorowują poszczególne części wklejonego do zeszytu opowiadania.

Końcowym zadaniem dla uczniów będzie samodzielne nadawanie opowiadaniu tytułu i zapisanie go w zeszycie (nad tekstem opowiadania).

Aktywność 2

Dotyczy budowy opowiadania oraz nadawanie mu tytułu. 

Uczniowie w losowo dobranych parach otrzymują pocięte na 3 części opowiadanie. Następnie porządkują je w odpowiedniej kolejności. Na koniec wszyscy wspólnie odczytują je sprawdzając poprawność wykonania zadania i nadają mu tytuł.

 

Aktywność 3

Dotyczy ona pracy nad tym, by opowiadanie było ciekawe i barwne.

Uczniowie wspólnie z nauczycielem uzupełniają opowiadanie brakującymi wyrażeniami. Każdy otrzymuje je zapisane w ramce. Powinny one dotyczyć:

a)  -czasu zdarzeń (np.: zeszłej zimy, zeszłej nocy, miesiąc temu, całkiem niedawno, wczoraj rano...)

b)  -określeń porządkujących zdarzenia i czynności (np.: na początku, najpierw, wkrótce potem, następnie, zaraz, wreszcie, w międzyczasie, …)

Uczniowie mają tendencję do nadmiernego używania słowa „potem”, dlatego tak ważne jest uwrażliwianie ich na używanie tych sformułowań. Warto robić to już na etapie układania opowiadań ustnych.

c)    -użycia przysłówków dotyczących częstotliwości występowania (np.: czasem, niekiedy, często, zawsze, sporadycznie, nigdy…)

Na koniec uczennice/ uczniowie samodzielnie kolorują poszczególne części opowiadania, utrwalając trójczłonową jego strukturę.

 

Aktywność 4

Uczniowie wracają do opowiadania z zajęć 2 i wspólnie wyszukują wyrazów bliskoznacznych, by unikać powtórzeń w opowiadaniu. Zanim to nastąpi, nauczyciel wyświetla na tablicy opowiadanie, w którym są zbędne powtórzenia. Wspólnie zastanawiają się jak można je zmienić, by brzmiało lepiej, zgodnie z zasadami poprawnego stylu. Wspólnie dokonują korekty, szukając rozwiązań- szukanie bliskoznacznych wyrazów, omijanie niektórych wyrażeń w kolejnych zdaniach. Na sam koniec wspólnie na tablicy dopisują do podanych wyrazów takie, które są  bliskoznaczne:

-pan- mężczyzna, nieznajomy, dorosły, pan Henryk

-Helenka- dziewczynka, córka, uczennica, koleżanka

-bałwan- śnieżny pan, zimowy pan

W ostatniej części zajęć uczniowie zapisują wyrazy a do nich samodzielnie dopisują wyrazy bliskoznaczne, np.:

-dom – budynek

-głośny- hałaśliwy

-wyjaśniać- tłumaczyć, mówić

-samochód-auto

-radosny- wesoły

W podsumowaniu powinno wybrzmieć, że zastępowanie wyrazów innymi-bliskoznacznymi lub ich omijanie, wpływa na to, że opowiadanie jest ciekawsze w odbiorze.

Pracując nad nauką opowiadania, tej aktywności poświęcam najmniej czasu, ponieważ wyrazami bliskoznacznymi zajmuję się z moją klasą dużo wcześniej i to w wielu miejscach- np.: podczas pisania kilkuzdaniowej lub wielozdaniowej spójnej wypowiedzi na określony temat, czy też innych pism użytkowych.

Kiedy uczniowie dokonują powtórzeń, proszę by spróbowali zastąpić dany wyraz innym, o podobnym znaczeniu lub spróbowali go całkowicie pominąć. Wtedy wspólnie sprawdzamy czy brak danego wyrazu powoduje, że wszystko jest nadal zrozumiałe. Jeśli uczeń ma z tym problem, na początku podaję mu sama przykłady, by zrozumiało sens tego co chcę mu wyjaśnić.

Zamiast:

Stanęliśmy na peronie. Peron był zatłoczony.

Może być:

Stanęliśmy na peronie. Był on zatłoczony.

Zadaję wtedy pytanie: Czy w drugim zdaniu wiadomo o czym mowa? Wtedy uczeń zwykle odpowiada, że tak-chodzi o peron.

 

 

Aktywność 5

Kolejny cykl ćwiczeń powinien dotyczyć użycia innych wyrażeń, które wpływają na to, że opowiadanie jest ciekawe, dynamiczne i barwne:

1.    1)Opisywanie czynności, działań i ich miejsca za pomocą przysłówków.

2.    2) Wyrazy, wyrażenia i zwroty, które powodują, że następuje szybki przebieg zdarzeń.

3.    3) Powtórzenia tych samych wyrazów-należy podkreślić, że nie zawsze stanowi to błąd.

4.     4)Zestawienie różnych czasowników w chronologicznym szeregu zdarzeń.

5.  5)Wyrażenia wpływające na barwność opowiadania, w tym porównania, przenośnie, zwroty frazeologiczne.

Gotowe przykłady znajdują się TUTAJ

Na ciekawość i dynamikę opowiadania wpływa niewątpliwie zabarwienie uczuciowe, stąd też warto i należy podawać uczennicom/uczniom tego typu przykłady jak powyżej, zaznajamiać ich z coraz to nowymi porównaniami, przenośniami, przysłowiami.

Aktwność 6

Uczennice/ uczniowie mają za zadanie napisać brakującą część opowiadania.

Uczniowie otrzymują opowiadanie, w którym brakuje:

a)   a)początkowo zakończenia

b)    b)na kolejnych tego typu zajęciach wstępu 

c)  c) dalszej części- wstępu i zakończenia

     d) na samym końcu- rozwinięcia

d)

Warto przy tym na samym początku wesprzeć się ilustracjami. Bardzo cenne są dla mnie „Historyjki obrazkowe” prof. Ryszarda Więckowskiego, które wykorzystuję w pracy nad doskonaleniem pisania opowiadań. Jest to pozycja dość dawno temu wydana, ale nadal bardzo aktualna i dobrze opracowana metodycznie.

Aktywność 7

To wspólne pisanie opowiadania z nauczycielką/nauczycielem z wykorzystaniem wyrazów, wyrażeń i zwrotów powyżej. Warto przy tym podjąć pierwsze próby zastosowania w opowiadaniu dialogu. Początkowo uczniowie będą mieli trudność z pisaniem dialogów, będą pisać w 3 osobie. Dlatego warto rozgrywać scenki rodzajowe, podczas których uczniowie będą do siebie mówić. Ćwiczenie to pomaga w pisaniu dialogów.

 

Aktywność 8

Układanie opowiadania w losowo dobranych parach z wykorzystaniem dotychczas poznanych zwrotów. Przy czym każdy zespół powinien mieć możliwość otrzymania ich w formie drukowanej. Najlepiej by każdy miał je wklejone do zeszytu. Warto zachęcać uczniów do zapisu w opowiadaniu dialogu i zamianę sformułowania:

Zamiast:

„Krzyś podszedł do dziewczynki i zapytał jak ma na imię. Odpowiedziała mu, że ma na imię Gabrysia”

Zamiana na:

-„Cześć jak masz na imię?- zapytał Krzyś

-Jestem Gabrysia- odpowiedziała dziewczynka”

Pisanie dialogów w opowiadaniu sprawia uczniom sporą trudność. Dlatego jeśli dziecko pisze „Krzyś podszedł do dziewczynki i zapytał jak ma na imię. Odpowiedziała mu, że ma na imię Gabrysia” wtedy mówię, że ja jestem Gabrysia a on jest Krzysiem proszę by powiedział mi to bezpośrednio. Wtedy uczeń dostrzega różnicę i dokonuje korekty w opowiadaniu zapisując dialog. Bardzo ważne jest by uczniowie pisali na początku ołówkiem lub zmazywalnym długopisem, wtedy łatwiej im będzie dokonać korekty.

Aktywność 9

To próby samodzielnego układania opowiadania przez uczennice/ uczniów z wykorzystaniem wcześniej poznanych zasad i użyciem wyrazów, zwrotów poznanych na zajęciach, jak i własnych. Ważne by uczennice/ uczniowie wyrażali w nich także własne uczucia. Dzięki temu opowiadania będą ciekawsze, barwniejsze i bardziej dynamiczne. Na początku posiłkuję się zawsze ilustracjami i uczniowie piszą pierwsze samodzielne opowiadania na ich podstawie

W próbach samodzielnego pisania opowiadań zawsze chodzę w sali pomiędzy stolikami, dochodzę indywidualnie do uczniów i w razie potrzeby pomagam im, naprowadzam na szukanie odpowiednich słów, wyrażeń. Zdarza się, że zdania nie są poprawne pod względem stylistycznym. Wtedy proszę by na chwilę odłożyli swoją pracę i wsłuchali się w to co im przeczytam. A są to napisane przez nich fragmenty, które wymagają korekty. Nie mówię im, że stylistycznie jest to źle napisane tylko pytam, czy według nich to dobrze brzmi. Jeśli odpowiadają „tak”, wtedy podaję im 2 przykłady i proszę by wybrali ten, który według nich brzmi lepiej. Wśród tych przykładów jeden to napisany przez nich, drugi mój poprawny stylistycznie. Z reguły tego typu ćwiczenie jest bardzo pomocne.

Kiedy w danym zdaniu potrzebna jest zmiana szyku zdania, też na początku pokazuję uczniom jak to zrobić na zasadzie porównania dwóch zdań pytając „Które z tych zdań według ciebie lepiej brzmi?” Zasadniczo uczniowie zauważają różnicę, a jeśli nie to nadal stosuję tego typu ćwiczenia. Pracując nad opowiadaniem w kl.2 i 3, znam już moich uczniów na tyle dobrze, że w tego typach błędach używam czasem sformułowania „Masło maślane- nie wiadomo o co chodzi. To jakby cukierek pocukrować cukrem. Napisz krócej i prościej”.

Podejmując działania w celu nauki pisania przez uczniów opowiadań należy pamiętać, by uczennice/ uczniowie:

-nie pomijali faktów ważnych

-omijali zbędne szczegóły nic nie wnoszące do treści opowiadania

-unikali powtórzeń

-sprawdzali całość także pod względem ortograficznym, by nie utrwalać błędnych zapisów

-po zakończeniu opowiadania by przeczytali całość i dokonali ewentualnej korekty

Na koniec chcę podkreślić, że cykl rozpisanych przeze mnie wyżej aktywności musi być rozłożony w czasie. Nie powinny być one realizowane w systemie dziewięciodniowym, ułożonym dzień po dniu. Wszystko dlatego, że zajęcia te nie będą atrakcyjne, staną się monotonne. Dodatkowo każda z aktywności wymaga wielokrotnych powtórzeń a ich ilość jest uzależniona od stopnia opanowania ich przez uczniów. Proponowanych przeze mnie dziewięć aktywności, to nic innego jak 2 lata pracy z moimi uczniami. Robię to po to, by przyniosły oczekiwany efekt w postaci ciekawych, dynamicznych, barwnych i twórczych opowiadań moich uczennic/uczniów.

Przyjemnej pracy.